Müəllif: Dosent Həsənağa Qənbərov
BioLab Tibb Mərkəzinin baş həkimi, revmatoloq
Barmaqlarda soyuqdan rəng dəyişməsi, əllərdə şişkinlik, oynaq ağrısı və əzələ zəifliyi bəzən eyni xəstəliyin müxtəlif təzahürləri ola bilər. Birləşdirici toxumanın qarışıq xəstəliyi — MCTD bu baxımdan revmatologiyada diqqət tələb edən mövzulardandır.
26 sentyabr 2026-cı ildə Azərbaycan Revmatoloqlar İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə Mərkəzi Klinika Gəncə Xəstəxanasında növbəti “Gəncə Toplantısı” keçirilib. BioLab Tibb Mərkəzinin baş həkimi, dosent Həsənağa Qənbərov tədbirdə “Birləşdirici toxuma qarışıq xəstəliyinin diaqnostika və müalicəsi” mövzusunda məruzə ilə çıxış edib. Bu məqalə həmin təqdimat əsasında hazırlanıb; xəstəliyin əlamətlərini, diaqnostikasını və müalicə prinsiplərini oxucular üçün izah edir.
MCTD nədir?
Birləşdirici toxumanın qarışıq xəstəliyi, ingiliscə Mixed Connective Tissue Disease — MCTD, nadir autoimmun revmatik xəstəlikdir. Autoimmun proses zamanı immun sistemi orqanizmin öz sağlam toxumalarına qarşı reaksiya verir.
MCTD zamanı sistemli qırmızı qurdeşənəyi, sistemli skleroz və polimiozitə xas əlamətlər bir arada müşahidə oluna bilər. Bəzi xəstələrdə revmatoid artritə bənzər oynaq iltihabı da yaranır. Əlamətlərin hamısının eyni vaxtda üzə çıxmaması xəstəliyin tanınmasını çətinləşdirə bilər.
İlk əlamətlər və Reyno fenomeni
Xəstəlik halsızlıq, tez yorulma, əzələ və oynaq ağrıları, bəzən isə yüngül temperatur yüksəlməsi ilə başlaya bilər. Əllərdə və barmaqlarda şişkinlik, səhərlər oynaqlarda sərtlik və dəri qalınlaşması da diqqət tələb edən əlamətlərdəndir.
MCTD üçün səciyyəvi təzahürlərdən biri Reyno fenomenidir. Soyuq və ya emosional gərginlik zamanı barmaqların qan dövranı müvəqqəti pozulur: barmaqlar ağara, sonra göyərə, isindikdə isə qızara bilər. Keyimə və ağrı da mümkündür. Reyno fenomeni təkbaşına MCTD diaqnozu demək deyil, lakin digər şikayətlərlə birlikdə revmatoloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Əllərdə və dəridə dəyişikliklərin klinik nümunələri
Konfrans təqdimatında əllərdə şişkinlik, barmaqlarda dəri qalınlaşması və digər dəri dəyişikliklərini göstərən klinik fotolar da yer alıb. Aşağıdakı nümunələr həmin təqdimatdan götürülüb; təkcə görünüşə əsasən diaqnoz qoyulmur.
Oynaqlara, əzələlərə və daxili orqanlara təsiri
MCTD yalnız oynaqlarla məhdudlaşmır. Oynaq ağrısı və şişkinliyi ilə yanaşı, çiyin və bud nahiyəsinə yaxın əzələlərdə zəiflik yarana bilər. Belə hallarda pilləkən çıxmaq, oturacaqdan qalxmaq və ya qolları yuxarı qaldırmaq çətinləşir.
Xəstəlik bəzi insanlarda ağciyərlərə, ürəyə və həzm sisteminə də təsir göstərə bilər. Ağciyərlərdə interstisial xəstəlik və pulmonar arterial hipertenziya, ürəkətrafı qişanın iltihabı və ritm pozğunluqları, qida borusunun hərəkət zəifliyi və reflüks mümkün təzahürlər arasındadır. Bu problemlər bütün xəstələrdə yaranmır; onların olub-olmadığı fərdi müayinələrlə müəyyənləşdirilir.
Nəfəs darlığına xüsusi diqqət
MCTD zamanı ağciyərlərin vəziyyətinin qiymətləndirilməsi vacibdir. Davamlı quru öskürək, fiziki fəaliyyət zamanı yaranan və ya artan nəfəs darlığı, döş qəfəsində ağrı həkimə müraciət üçün səbəbdir.
Bu əlamətlər müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər. MCTD olan şəxslərdə isə ağciyər toxumasının zədələnməsi və ağciyər damarlarında təzyiqin yüksəlməsi ehtimalı da nəzərə alınmalıdır. Pulmonar hipertenziya aşkarlandıqda müalicə ixtisaslaşmış mərkəzdə planlaşdırılmalıdır.
MCTD diaqnozu necə qoyulur?
Diaqnoz xəstənin şikayətləri, xəstəliyin gedişi, həkim müayinəsi, laborator analizlər və instrumental müayinələr birlikdə qiymətləndirilərək qoyulur. ANA və anti-U1-RNP anticisimlərinin araşdırılması bu prosesin mühüm hissəsidir. Anti-U1-RNP anticisimlərinin yüksək səviyyədə aşkarlanması MCTD üçün xarakterik olsa da, tək bir analiz nəticəsi diaqnoz qoymağa kifayət etmir.
Ehtiyaca uyğun olaraq ağciyər funksional testləri, qaz mübadiləsini qiymətləndirən DLCO müayinəsi, exokardioqrafiya və yüksək ayırdetməli kompüter tomoqrafiyası aparıla bilər. EKQ, əzələ fermentləri, qan və sidik analizləri də orqanların vəziyyətinin qiymətləndirilməsinə kömək edir. Müayinə planı hər xəstənin əlamətlərinə əsasən seçilir.
Müalicə və müntəzəm nəzarət
MCTD üçün bütün xəstələrə uyğun eyni müalicə sxemi yoxdur. Müalicə əlamətlərin ağırlığına, iltihabın fəallığına və hansı orqanların zədələnməsinə görə revmatoloq tərəfindən fərdiləşdirilir. Məqsəd şikayətləri azaltmaq, xəstəliyin fəallığını nəzarətdə saxlamaq və orqan zədələnməsinin qarşısını almaqdır.
Həkim göstərişinə əsasən iltihabəleyhinə preparatlar, qlükokortikosteroidlər və immun sisteminin fəallığına təsir edən dərmanlar istifadə oluna bilər. Seçilmiş hallarda digər müalicə üsulları nəzərdən keçirilir. Preparatın seçimi, dozası və qəbul müddəti fərdi müəyyənləşdirilməlidir.
Özünü yaxşı hiss etmək müntəzəm nəzarəti dayandırmaq üçün əsas deyil. Təkrar müayinələr xəstəliyin gedişini, müalicənin təsirini və mümkün əlavə təsirləri izləməyə imkan verir. Dərmanları özbaşına başlamaq, dəyişmək və ya dayandırmaq olmaz.
Material maarifləndirmə məqsədi daşıyır və fərdi həkim müayinəsini əvəz etmir.
MCTD haqqında tez-tez verilən suallar
Anti-U1-RNP müsbətdirsə, bu, mütləq MCTD deməkdir?
Xeyr. Analizin nəticəsi şikayətlər, həkim müayinəsi və digər müayinələrlə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Bu xəstəliklə bağlı hansı həkimə müraciət etmək lazımdır?
MCTD revmatoloq tərəfindən qiymətləndirilir. Orqan tutulmasına uyğun olaraq digər ixtisas həkimlərinin iştirakı da lazım ola bilər.
MCTD zamanı hər kəs eyni müalicəni alır?
Xeyr. Müalicə xəstəliyin fəallığına, əlamətlərin ağırlığına və hansı orqanların zədələnməsinə uyğun fərdiləşdirilir.
Revmatologiya və digər tibbi mövzular üçün Sağlamlıq bölməsinə baxa bilərsiniz.
Tibbi məlumat üçün əlavə mənbələr: Mayo Clinic — MCTD əlamətləri; diaqnostika və müalicə.
Gəncə konfransından görüntü
Həsənağa Qənbərov ilə əlaqə və qəbul
Dosent Həsənağa Qənbərov — revmatoloq, BioLab Tibb Mərkəzinin baş həkimi.
Qəbul yeri: BioLab Tibb Mərkəzi
Ünvan: Bakı şəhəri, Kazım Kazımzadə küçəsi, 145A
Əlaqə və qəbula yazılmaq üçün: +994 12 538 15 38
Mobil: +994 50 311 30 49
Rəsmi sayt: BioLab Tibb Mərkəzi — biolabtibbmerkezi.az
Həkim haqqında: Revmatoloq Həsənağa Qənbərov